Birçoğumuz onu çocukluktan hatırlarız: evliya, gezgin, biraz da komik bir amca. Ama Evliya Çelebi yalnızca çok gezen biri değildi; o, Osmanlı’nın Cem Yılmaz’ı sayılabilecek kadar esprili, kendiyle dalga geçebilen ve gözlemlerini benzersiz bir üslupla aktaran bir karakterdi. 17. yüzyılda yaşamış bu sıra dışı adam, on ciltlik dev seyahatnamesiyle hem tarihçilere hazine sundu hem de okurunu güldürmeyi başardı. Peki Evliya Çelebi’yi bu kadar özel yapan neydi? Gelin, saraydan kahvehanelere, savaş meydanlarından Anadolu’nun ücra köşelerine uzanan bu renkli hayatı yakından tanıyalım.

Evliya Çelebi Kimdir?

Asıl adı Mehmed bin Zıllî olan Evliya Çelebi, 1611’de İstanbul’da doğdu. Babası Derviş Mehmed Zıllî, sarayın kuyumcubaşısıydı; yani varlıklı ve kültürlü bir aileye mensuptu. Annesi ise Kafkasya’dan getirilip hareme verilen, ancak padişah tarafından beğenilmeyerek babasıyla evlendirilen bir Çerkez güzeliydi. Bu bağlantılar ona daha sonra önemli kapılar açacak, özellikle dayısı Melek Ahmed Paşa sayesinde pek çok yere rahatça girebilecekti.

Evliya, iyi bir medrese eğitimi aldı; Kur’an’ı güzel sesle okur, musikide ve hattatlıkta ustaydı. Ama asıl farkı, kelime oyunları ve espri yeteneğiydi. IV. Murad’ın huzuruna çıkıp onu güldürmeyi başardı ve kısa sürede padişahın musahibi (sohbet arkadaşı) oldu. Hatta rivayete göre IV. Murad’la güreşecek kadar samimiyet kurdu. İşte bu yetenek, onu sıradan bir ulemadan ayırdı; Evliya Çelebi, Osmanlı elitinin o katı ve resmi kalıplarının dışına çıkabilen ender isimlerdendi.

Osmanlı’nın Cem Yılmaz’ı: Espri Anlayışı

Evliya Çelebi’yi çağdaşlarından ayıran en büyük özellik, kendini sansürlemeden yazmasıydı. Osmanlı’da Divan edebiyatının sıkı kuralları içinde kişisel duygulardan, gündelik hayattan ya da cinsellikten söz etmek neredeyse imkânsızdı. O ise argodan, küfürden, müstehcen fıkralardan kaçınmadı. Örneğin, cinsel organına taktığı isimle ilgili espiriler yapar, bir çeşme başında toplananların “pasif” olup olmadığını sorgulatan bir hikâyeyi kahkahalarla anlatırdı. Bugün sokakta ya da bir komedi kulübünde duyabileceğiniz türden bu mizah, dönemin entelektüel ortamında da karşılık buluyordu. Çünkü aristokrat ve üst sınıf çevrelerde hoşgörü, aşağı sınıflara göre çok daha genişti; Evliya da bu özgürlüğü sonuna kadar kullandı.

Onun hikâyeleri sadece güldürmek için değil, aynı zamanda toplumu ve insan ilişkilerini yansıtmak için değerli. Bir savaş anısını şöyle aktarır: Düşmanla güreşirken üstüne dışkı bulaşır, sonra da bu haldeyken “kelle” paylaşımı kavgasına girer ve sonuçta “bokluca gazi” diye kendine güler. Başka bir seyahatte Çerkez diyarında kıllı bir bal yedirilir, meğer bal, ev sahibinin ölmüş babasının asılı cesedinde arıların yaptığı bir balmış! Bu tarz hikâyeler, Evliya’nın hem komik hem de bugünün video blog’larına taş çıkartacak kadar canlı gözlem yeteneğini gösterir.

Seyahatleri ve Gözlemleri

Evliya Çelebi denince akla “çok gezdi” klişesi gelir ama o aslında sistematik bir gezgindi. İran’dan Kırım’a, Anadolu’dan Mısır’a, Viyana’dan Sudan’a kadar Osmanlı coğrafyasının neredeyse tamamını adım adım dolaştı. Gezilerinde yalnız değildi; yanında 8–10 kişilik bir maiyet bulunur, gittiği her yerde tanıdıkları sayesinde ağırlanırdı. Bu ağ, saray ve ulema çevresinden gelen bir network’ün sonucuydu. Bir yere vardığında çoğu zaman “Evliya sen misin?” diye karşılanırdı.

Gözlemleri yalnızca coğrafi değildi; şehirlerin dükkân sayısından surlarına, deyimlerinden aksanlarına kadar her ayrıntıyı kaydetti. Mesela 17. yüzyıl Diyarbakır’ında Azerbaycan Türkçesine yakın bir ağız konuşulduğunu onun sayesinde öğreniyoruz. Halk hekimliğinden kadın sünnetine, egzotik hayvanlardan yemek kültürüne uzanan bu antropolojik veriler, modern tarihçiler için paha biçilmez.

Peki hep karadan mı gidiyordu? Evet, deniz yolunu pek sevmezdi; bir keresinde Karadeniz’de fırtınaya yakalanınca bir daha gemiye binmemeye yemin etti. Onun yerine kervanlara, elçilik heyetlerine veya askerî seferlere katılarak yol aldı. Sadece izleyici de değildi; zaman zaman kılıç kuşanıp çarpışmalara girdi. Gözlemci kimliğiyle savaşçılığı bir arada yürüten ender seyyahlardandı.

Seyahatname: Neden Bu Kadar Özel?

Evliya’nın 10 ciltlik Seyahatname’si, dünya edebiyatının en uzun gezi kitaplarından biridir. Ama onu eşsiz kılan, içindeki samimiyet ve çok katmanlılıktır. Bir sayfada bir şehrin hamamlarını sıralarken, hemen ardından cinlerle Çerkez oburlarının savaşını anlatabilir. Bu geçişler bilinçlidir; o, hem eğlendiren hem bilgilendiren bir anlatıcıdır. Kitabın orijinal Osmanlıcası, kelime oyunları ve ses benzerlikleriyle doludur. Örneğin, Polonya için “meskûk leh şehirleri” der – “meskûk” hem “sikkeye basılmış” hem de başka bir anlam çağrıştırır. Bu dil oyunlarını çevirmek neredeyse imkânsızdır, bu yüzden tarihçiler orijinal metne başvurmayı tercih eder.

Yazdıkları ne kadar güvenilirdir? Bazı bölümler tamamen uydurmadır: Örneğin Viyana’dan 40 bin Tatarla Amsterdam’a gittiğini iddia etmesi ya da Hazerfan Ahmed Çelebi’nin uçtuğunu sadece onun yazması gibi. Ancak bu “yalanlar” bile dönemin zihniyetini, hayal dünyasını ve sözlü kültürünü yansıtır. Evliya’nın amacı modern bir tarih yazımı değil, dinleyiciyi/okuyucuyu keyiflendirmekti. Zaten yaşarken eseri pek bilinmedi, 1880’lerde tesadüfen bulunup gün yüzüne çıktı.

Bugün hâlâ tarihçilerin ilk başvurduğu kaynaklardandır. Halil İnalcık, Suraiya Faroqhi gibi isimler hemen her konuda ona atıf yapar. Çünkü alternatifi yoktur: Osmanlı’da bireyin kendini bu kadar içten anlattığı başka bir metin bulamazsınız.

Evliya Çelebi’den Geriye Ne Kaldı?

Evliya, gittiği yerlere grafitiler de bırakırdı. Cami duvarlarına “Ruhu için Fatiha” yazar, altına adını kazırdı. Bu yazıtlardan bazıları günümüze ulaştı; Foça’daki iki camide onun izini sürmek mümkün. Ayrıca, kendisinden sonra gelen seyyahlar için de ilham kaynağı oldu. Her ne kadar “şömine seyyahı” diye tabir edilen, başkalarının hikâyelerini kopyalayan gezginler çıksa da Evliya, özgün sesiyle hâlâ en tepede duruyor.

Eğer 17. yüzyılda bir YouTube kanalı olsaydı, muhtemelen yediği yemeklerin reklamını yapan bir vlog çekmezdi. Onun yerine, şehirlerin ruhunu, insanların tuhaflıklarını ve kendi sakarlıklarını anlatan eğlenceli videolar yapardı. Bugün böyle bir karakteri tam anlamıyla canlandırmak istesek, Cem Yılmaz’dan başkasını düşünmek zor olurdu.

Sonuç olarak, Evliya Çelebi sadece bir gezgin değil, Osmanlı’nın en aykırı, en neşeli ve en insan sesini duyuran aydınıydı. Onu okumak, tarihi tozlu raflardan indirip kahkahalarla yeniden yaşamak demek. Eğer bu tür bir seyahat ruhu ilginizi çekiyorsa, günümüzün modern gezginlerinden Şoray Uzun'un samimi itiraflarına da göz atabilirsiniz. Ayrıca, Osmanlı’nın bu renkli dünyasını daha iyi anlamak için Ayasofya'nın eşsiz tarihi de size ilham verebilir.

---

Bu konudaki diğer içerikler: Kültür-Sanat haberleri