Nazım Hikmet, Türk edebiyatının en büyük şairlerinden biri olmasının ötesinde, hayatı hapishaneler, sürgünler ve yasak aşklarla dolu bir destandır. Selanik’te başlayan öyküsü, genç Cumhuriyet’in siyasi çalkantıları, bir dünya savaşı ve Sovyet devriminin gölgesinde şekillendi. Vatanseverlikle başlayan yolculuğu, komünizm davasına dönüştüğünde onu önce 28 yıl hapse, ardından vatansızlığa ve sürgüne sürükledi. Şiirleri elden ele dolaşan, aşkları romanlara konu olan bu çalkantılı yaşam, hâlâ merak uyandırmaya devam ediyor.

Doğduğu evde piyano sesleri, şiir sohbetleri ve siyaset tartışmaları eksik olmayan Nazım, henüz 12 yaşındayken Balkan Savaşları’nın acısıyla ilk şiiri “Feryad-ı Vatan”ı yazdı. Bu, hem yeteneğini hem de ülkesinin kaderine duyduğu hassasiyeti gösteren bir başlangıçtı. Sonraki yıllarda Bahriye Mektebi’ne girmesi, Cemal Paşa’nın dikkatini çekmesi ve bir genç kıza duyduğu karşılıksız aşkla yazdığı “Yolunu beklerken daha dün gece, kaçıyorum bugün senden gizlice” dizeleriyle gelişen şair kimliği, asıl kırılmayı Moskova’da yaşadı.

Selanik’ten Bahriye’ye Uzanan İlk Yıllar

1902’de Selanik’te doğan Nazım Hikmet, ayrıcalıklı bir aileye mensuptu. Dedesi Mehmet Nazım Paşa son Selanik valisi, babası Hikmet Bey Osmanlı bürokratı, annesi Celile Hanım ise ressam ve kültürlü bir kadındı. Bu ortamda şiirle erken tanıştı. 1912’de Balkan Savaşları patlak verip Selanik kaybedilince, o daha 12 yaşında bir çocukken imparatorluğun çöküşünü hissederek “Feryad-ı Vatan”ı kaleme aldı. Şiir yeteneği kısa sürede aile çevresini aştı; bir toplantıda okuduğu kahramanlık şiiri, dönemin Bahriye Nazırı Cemal Paşa’nın ilgisini çekti ve onun tavsiyesiyle Bahriye Mektebi’ne girdi.

Bahriye’de sıkı bir eğitim alırken yaşadığı platonik aşk, onu farkında olmadan Türk edebiyatının en bilinen dizelerinden birine götürdü: “Kalbime baktım da işte iyice anladım ki sen de herkes kimisin.” Ancak hayatının yönünü değiştiren asıl olay, zatülcenp hastalığına yakalanmasıydı. Tedavilere rağmen sağlığı düzelmeyince askerlikten çıkarıldı. Kapanan bu kapı, onu bambaşka bir yola, Anadolu’nun kurtuluş mücadelesine ve ardından Moskova’ya taşıyacaktı.

Moskova Yılları ve Dönüşen Dünya Görüşü

Osmanlı’nın yenilgisi ve İstanbul’un işgali genç Nazım’ı derinden etkiledi. Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkarak Milli Mücadele’yi başlatmasıyla umutlanan şair, arkadaşı Vala Nurettin’le birlikte Ankara’ya gitti. Mustafa Kemal’le kısa bir görüşme fırsatı buldu ve onun “gayeli şiirler yazın” tavsiyesini ömür boyu hatırlayacaktı. Ancak cephe yerine Bolu’ya öğretmen olarak gönderilince, Anadolu’nun yoksulluğunu yakından gördü ve içindeki adalet duygusu kuzeyden gelen haberlerle birleşti.

Rusya’da Lenin önderliğinde gerçekleşen Bolşevik Devrimi, sınıfsız, savaşsız ve eşitlikçi bir dünya vadediyordu. Nazım, bu düşünceleri yerinde görmek için 1921’de Sovyet Rusya’ya doğru yola çıktı. Moskova’da karşılaştığı afişler, meydanlardaki coşku ve fabrikalardaki yeni düzen, onu son derece etkiledi. Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’ne (KUTV) girerek ekonomi, siyaset ve Marksizm eğitimi aldı. Bu okul, dünyanın dört bir yanından gelen devrimcilerin buluşma noktasıydı. Mayakovski’yle tanışması şiirini de değiştirdi; klasik kalıplardan çıkarak daha sert, dinamik ve sloganvari bir dil geliştirdi. Lenin’in ölümünün ardından yazdığı “Lenin diyorum da Vladimir İliç, içimde bir rahatlık, bir güven” dizeleri, bağlılığının ifadesi oldu. Burada hayatını sosyalizme adamaya karar verdi.

Genç Cumhuriyet, İsyan ve İlk Tutuklanma

1924’te Türkiye’ye döndüğünde hayal ettiği düzenle karşılaşmadı. Cumhuriyetin yeni zengin sınıfını eleştiren, emekçilerin hâlâ altta kaldığını vurgulayan şiirler yazdı. Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası çevresindeki Aydınlık dergisinde yazmaya başladı. Bu hareket, Sovyet Devrimi’nden esinlenen ilk sosyalist oluşumlardandı. 1925’te patlak veren Şeyh Sait İsyanı, genç cumhuriyeti sarstı ve bastırıldıktan sonra Takrir-i Sükûn Kanunu yürürlüğe girdi. Muhalif sesleri susturan bu kanun, Aydınlık dergisini ve çevresini de hedef aldı. Nazım hakkında “komünizm propagandası yapmak” ve “halkı sınıf çatışmasına teşvik” suçlamalarıyla 15 yıla kadar hapis istemiyle soruşturma açıldı. Bunun üzerine Sovyetler Birliği’ne kaçtı.

Fotoğraf: Jimmy Elizarraras · Pexels

1928’de aftan umutlanarak gizlice Türkiye’ye döndü, ancak Hopa yakınlarında yakalanıp cezaevine gönderildi. Serbest kaldıktan sonra da takip altında yaşadı. 1933’te işçiler arasında örgütlenmeye çalıştığı iddiasıyla daha ağır bir dosya hazırlandı; idamı bile gündeme geldi. Bir buçuk yıl hapis yattıktan sonra afla çıktı ama devletle arasındaki mesafe bir türlü kapanmadı.

Orduya Sızma Suçlaması ve Uzun Hapis Yılları

1937’de Harp Okulu öğrencisi Ömer Deniz’in kendisine olan ilgisi, Nazım’ın hayatındaki en büyük kırılmalardan birine yol açtı. Ömer’in sorularından şüphelenen şair, onu provokatör sandı ve görüşmeyi kısa tutmaya çalıştı. Hatta polisi arayıp “casus göndermeyin” dediği bile iddia edildi. Ancak istihbarat bu teması fark etti ve soruşturma başlattı. Ömer Deniz’in ifadeleri, Nazım’ın ordunun içine sızmaya çalıştığı, genç subay adaylarına komünist fikirler aşıladığı yönünde yorumlandı. 17 Ocak 1938’de gözaltına alınan şair, “orduyu isyana teşvik” suçlamasıyla yargılandı ve 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı; önceki dosyalarla birlikte ceza 28 yıl 4 aya çıktı.

Nazım, Atatürk’e yazdığı mektupta “Suçsuzum, bu lekeyi ancak sen silebilirsin” diyerek yardım istedi; fakat mektubun ulaşıp ulaşmadığı bilinmedi. Cezaevi yılları onu daha derin ve evrensel bir şair yaptı. “Memleketimden İnsan Manzaraları” gibi başyapıtlarının temelini burada attı. En büyük dayanağı ise eşi Piraye’ydi; ona yazdığı mektuplar ve şiirlerle dış dünyayla bağını kurdu. Ancak bu büyük aşk, 1940’ların sonunda dayısının kızı Münevver Andaç’a âşık olmasıyla sarsıldı. İkisi de evliyken başlayan yasak ilişki, Piraye’den ayrılıkla sonuçlandı.

Açlık Grevi ve Özgürlüğe Giden Kapı

1940’ların sonunda Nazım’ın sağlığı bozulurken, hem yurt içinde hem de dünyada “Nazım serbest bırakılsın” kampanyaları başladı. Picasso, Sartre, Aragon gibi isimlerin desteğine rağmen Ankara geri adım atmadı. Artık hukuki yollarla çıkamayacağını anlayan şair, Bursa Cezaevi’nde açlık grevine başladı. Annesi Celile Hanım’ın İstanbul sokaklarında imza toplaması, Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat gibi şairlerin greve katılması kamuoyu baskısını artırdı. 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesi ve çıkarılan afla 12 yılı aşkın mahkumiyeti sona erdi. Hapisten çıktığında gençliği geride kalmıştı, ama şiirleri çoktan Türkiye’nin dört bir yanına yayılmıştı.

Özgürlük uzun sürmedi. Soğuk Savaş’ın sertleştiği yıllarda Türkiye Batı bloğuna yaklaşırken, komünist kimliğiyle bilinen Nazım hâlâ şüpheliydi. 50 yaşında askere çağrıldı; oysa yıllar önce sağlık kurulu kararıyla askerlikten çıkarılmıştı. Bunu bir yıldırma hatta yok etme planı olarak gören şair, Sabahattin Ali suikastının da etkisiyle 1951’de gizlice Romanya’ya, oradan da Sovyetler Birliği’ne kaçtı.

Vatansızlık ve Sürgündeki Son Nefes

Kaçışının ardından Türk vatandaşlığından çıkarılan Nazım, resmî olarak vatansız kaldı. Dedesi Mustafa Celalettin Paşa’nın Leh asıllı olması sayesinde Polonya ona Borzęcki soyadıyla vatandaşlık verdi. Artık Moskova, Varşova, Paris, Berlin, Havana arasında mekik dokuyan bir dünya vatandaşıydı. Dünya Barış Konseyi yöneticiliği yaptı, faşizm ve savaş karşıtı konuşmalarla sosyalist bloğun kültür figürü hâline geldi. Ancak sürgün hayatı acılarla doluydu: Eşi Münevver ve küçük oğlu Mehmet’i yanında götürememiş, ayrılık onları da yıpratmıştı. Nazım, sonradan genç Rus kadın Vera Tulyakova’ya âşık oldu ve hayatının geri kalanını onunla geçirdi.

Şiirlerinde İstanbul, Boğaz, Anadolu özlemi hiç eksilmedi. “Sen şimdi yalnız saçımın akında, infarktında yüreğimin, alnımın çizgilerindesin memleketim” dizeleri, sürgünün ruhunda açtığı yarayı gösteriyordu. İronik biçimde, Sovyetler’de gördüğü bürokratik katılık ve lider kültü onu da rahatsız etse de, ömrünün sonuna kadar kendini komünist olarak tanımladı. 3 Haziran 1963 sabahı, Moskova’daki evinde kalp krizi geçirerek 61 yaşında hayata veda etti. “Bizim avludan mı kalkacak cenazem? Nasıl indireceksiniz beni üçüncü kattan?” diye sorduğu şiirindeki gibi, ardında ölümsüz dizeler ve tartışmalı bir miras bıraktı.