Avrupa’da termometreler 40 dereceyi aştı, okullar kapandı, konferanslar iptal edildi. İngiltere’de klimalı olmayan otobüsler adeta bir çileye dönüştü. Birçok kentte ulaşım aksarken, ölümler sessizce artmaya başladı. Üstelik bu sıcak dalgası yazın başında, hiç beklenmedik bir anda geldi. Peki buna yol açan “sıcak hava kubbesi” nedir, neden bu kadar etkili oldu ve Türkiye’yi bekleyen riskler neler? Uzmanıyla konuştuk.

Konu iklim değişikliği denince akla gelen kavramlardan biri artık “sıcak hava kubbesi”. Geçmişte de var olan bu olay, bu yıl hem erken gelmesi hem çok kuzeye uzanması hem de uzun süre kalmasıyla fark yarattı. Avrupa’daki binaların çoğu soğuk iklime göre tasarlandığı için sıcakla baş etmekte zorlanırken, Türkiye şans eseri bu dalganın kıyısında kaldı. Ancak rüzgarın yönü değişiyor; önümüzdeki günlerde aynı sistemin bize de sıcak taşıması bekleniyor.

Sıcak Hava Kubbesi Nedir ve Nasıl Oluşur?

Sıcak hava kubbesi, atmosferde yüksek basınç merkezinin uzun süre aynı bölgede kalarak adeta bir kapak gibi havayı hapsetmesiyle oluşuyor. Bu yapıya “Omega blokajı” adı veriliyor; çünkü basınç haritasındaki şekli Yunan alfabesindeki Omega (Ω) harfine benziyor. Omega’nın iki yanında alçak basınç alanları, soğuk havanın aşağı indiği bölgeler yer alırken, tam ortada Sahra ve Kuzey Afrika’dan gelen sıcak hava sıkışıp kalıyor.

Sıcak hava kubbesinin içinde hava sürekli çöküyor. Çöktükçe sıkışan hava molekülleri ısınıyor, ısındıkça daha da yükselmek yerine yine çöküyor ve bu döngü içerideki sıcaklığı her gün biraz daha artırıyor. Tıpkı bir fırının içindeki havanın kapak kapalıyken sürekli ısınması gibi. Bu blokaj, diğer hava sistemlerinin geçişini engellediği için günlerce, hatta haftalarca aynı bölgede kalabiliyor. Bu yıl Avrupa’nın yaşadığı da tam olarak buydu: Sıcak hava kuzeye Norveç ve Finlandiya’ya kadar dayandı, üstüne bir de erken geldiği için hazırlıksız yakalanan şehirler adeta felç oldu.

Avrupa Bu Sıcaklara Neden Hazırlıksız Yakalandı?

Avrupa’nın şehirleri, mimarisi ve hatta gündelik alışkanlıkları soğuk iklime göre şekillenmiş durumda. Pencereler küçük, duvar renkleri koyu ve çatılar dik; hepsi güneşi içeri alıp ısıtma amaçlı. Kışın işe yarayan bu özellikler, sıcak hava dalgasında tam tersi etki yaratıyor. Binalar, gündüz depoladığı ısıyı gece boyunca geri salıyor ve bu “kent ısı adası” etkisiyle şehir merkezleri kırsala göre 10 derece daha sıcak olabiliyor.

Üstelik birçok Avrupa ülkesinde evlerde, okullarda, tren istasyonlarında hatta bazı hastanelerde klima bulunmuyor. Tarihi binalara klima takmak çoğu zaman yasak; kiracıysanız zaten uğraşmak imkansız. İngiltere’de uzmanların da deneyimlediği gibi portatif klimalar da bir noktadan sonra işe yaramıyor çünkü egzoz borusu için duvar delmek gerekiyor, vantilatörler ise belli bir sıcaklıktan sonra sadece sıcak hava üflemeye başlıyor. Paris’te insanların alüminyum folyolarla pencerelerini kaplaması, İngiltere’de okul camlarının tebeşirle beyaza boyanması, çaresizliğin ne boyutlara ulaştığını gösteriyor. Hatta gece serinlemesi için kısa sürenin yetmediği, 18 saat güneş alan evlerde vücudun hiç dinlenemediği ve art arda gelen sıcak gecelerin “sessiz katil” olarak adlandırılan ölümlere yol açtığı belirtiliyor.

Görsel: Holland, James S.;Mills, Lewis L. (Wikimedia Commons) · Public domain

Sıcak Dalgası Türkiye’yi Nasıl Etkileyecek?

Türkiye şu ana kadar bu dalganın kıyısında kaldı ve yaz mevsimi büyük ölçüde serin geçti. Bunun başlıca sebebi, Akdeniz’in sıcak havayı bir miktar serinletmesi ve sistemin merkezinin daha kuzeyden geçmesi. Ancak uzmanlara göre Omega blokajı doğuya kayıyor; önce Belarus ve Moskova’yı etkileyecek, ardından Türkiye’ye doğru yönelecek. Önümüzdeki hafta itibarıyla sinemada hissedeceğimiz sıcaklıklar, aslında Temmuz ayı için normal değerler arasında sayılabilir. Fakat unutmamak gerek ki Avrupa’nın anormali olan bu durum, bizim için alışıldık olsa da sıcak hava dalgalarının süresi ve şiddeti arttıkça hazırlıklı olmak şart. Bu tür aşırı hava olaylarının sıklığı, El Nino Türkiye’yi Nasıl Vuracak? Uzmanlardan Rekor Sıcaklık Uyarısı başlıklı yazımızda da ele alındığı gibi, iklim sistemindeki değişimlerle yakından ilişkili.

Türkiye’de yaz sıcaklarına yönelik kurumsal refleksler hâlâ zayıf. Kışın evsizler için barınma merkezleri açılır, kömür yardımı yapılır, enerji desteği verilir. Oysa yaz aylarında benzer uygulamalar yok denecek kadar az. Oysa aşırı sıcaklar özellikle apartmanların üst katlarında yaşayan yaşlılar, çocuklar, obez ya da kronik hastalar için ölümcül olabiliyor. Uzmanlar, “yazın enerji yardımı” kavramının olmadığını ve bunun acilen gündeme alınması gerektiğini vurguluyor.

Aşırı Sıcaklarla Başa Çıkmak İçin Neler Yapılmalı?

Amerika Birleşik Devletleri’nde uzun süredir uygulanan “soğutma noktaları” (cooling point) modeli, Avrupa’da yeni yeni hayata geçiriliyor. Londra’da belediye su sebilleri yerleştirirken, Paris’te klimalı ortak alanlar oluşturuluyor. Türkiye’de de belediyelerin ve merkezi yönetimin benzer adımlar atması gerekiyor. Örneğin, klimalı mağazaların önüne “burası soğutma noktasıdır” pankartları asılabilir, bunalan vatandaşlar kısa süreliğine serinlemek için içeri alınabilir. Kızılay’ın kışın çorba dağıttığı gibi yazın su dağıtması, belediyelerin özellikle dar gelirli semtlerden insanları klimalı toplu taşıma araçları veya alışveriş merkezlerine taşıyacak ring servisleri koyması gibi uygulamalar hızla devreye sokulmalı.

Bireysel olarak alınabilecek önlemlerse aslında Anadolu köylüsünün yüzyıllardır uyguladığı yaşam ritminde saklı: Sabah erken kalkıp işleri 10.00-11.00’e kadar bitirmek, öğle sıcağında siesta yapıp ikindi sonrası serinlikte yeniden çalışmak. Park ve bahçelerde çalışan işçiler için yaz mesaisinin bu saatlere göre düzenlenmesi, hem verimliliği artırır hem de sağlık risklerini azaltır. Ayrıca güneşi içeri almamak en kritik adım; pencereye alüminyum folyo, kalın perde ya da dıştan güneşlik gibi yöntemlerle iç mekânı ısıtmasına izin vermemek, sonradan soğutmaya çalışmaktan çok daha etkili.

İklim Değişikliği ve Yeni Normal

Sıcak hava kubbeleri hep vardı ama iklim değişikliği bu olayların sıklığını, şiddetini ve süresini artırıyor. Erken gelen, daha kuzeye çıkan ve haftalarca kalan bu tür dalgalar artık istisna değil, yeni normalin habercisi. Uzmanlara göre kentlerimizi iklim dostu, çocuk dostu ve yaşlı dostu hale getirmek için yeşil alanları çoğaltmak, yürüyüş yollarını ağaçlarla gölgelendirmek, dinlenme bankları ve su noktaları eklemek şart. Yoksa sessiz katilin faturası her yıl daha da ağırlaşacak. Bu noktada, Entropi Nedir? Fiziğin En Yanlış Anlaşılan Kavramı başlıklı yazımızda da tartışıldığı gibi, enerji akışlarını anlamak iklim sistemlerini kavramak için kritik öneme sahiptir.

---

Bu konudaki diğer içerikler: Bilim haberleri