Babil'in Son Kralı Nabonidus: Duvardaki Gizemli Yazı ve Kayıp Yılları
Hollandalı ressam Rembrandt’ın “Belşazar’ın Şöleni” tablosundaki o çarpıcı anı hatırlarsınız: Bir el duvarda belirir ve İbranice bir yazı yazar. Şölendeki he...
Hollandalı ressam Rembrandt’ın “Belşazar’ın Şöleni” tablosundaki o çarpıcı anı hatırlarsınız: Bir el duvarda belirir ve İbranice bir yazı yazar. Şölendeki herkes donup kalır, yazının sırrını çözemez. İngilizcedeki “the writing is on the wall” deyimi tam da buradan gelir – sonun yaklaştığını bildiren bir uyarı. Peki bu kehanetin arkasındaki tarihsel gerçeklik neydi? Hikâye bizi Babil’in son kralı Nabonidus’a, onun esrarengiz oğlu Belşazar’a ve Mezopotamya’nın 3000 yıllık kapanışına götürüyor.
Nabonidus, sadece Babil’in değil, Sümer’den Asur’a uzanan klasik Mezopotamya uygarlığının da son hükümdarıdır. Milattan önce 556’da tahta çıkmış, 539’daki Pers istilasıyla birlikte bölgenin çehresi tamamen değişmiştir. Onun hikâyesi, aynı zamanda Harran’dan Arap çöllerine, ay tanrısı Sin’e adanmışlıktan saray darbelerine kadar pek çok katmanı içinde barındırır.
Nabonidus: Mezopotamya’nın Son Kralı
Babil’in son kralı olarak anılan Nabonidus, aslında kraliyet soyundan gelmiyordu. Büyük ihtimalle milattan önce 618-615 yılları arasında Harran’da (günümüz Şanlıurfa sınırları) doğdu. Annesi, ay tanrısı Sin’e derin bir bağlılıkla bilinen Hadat Habbi (veya Adat Gupbi), babası ise Nabu Balassu Ikbi adında bir Arami’ydi. Aile, dönemin Mezopotamya’sında son derece etkili olan Harran’daki Ehulhul (Ay Tapınağı) etrafında şekillenmişti.
Nabonidus, Babil hanedanına damat yoluyla (eğer Grek kaynaklarının aktardığı gibi Nabukadnezar’ın kızı Mitokris ile evlendiyse) bağlanmış olabilir, ancak iktidarı bir darbeyle ele geçirdiği kesindir. Milattan önce 556’da, Nabukadnezar sonrası zayıflayan yönetimi devirerek Babil tahtına oturdu. Ne var ki, tahtta kaldığı süre boyunca hem hanedan yanlısı muhaliflerle hem de Pers tehdidiyle uğraşmak zorunda kalacaktı.
Harranlı Bir Ailenin Yükselişi ve Sin Kültü
Nabonidus’un hikâyesinde Harran’daki Ehulhul Tapınağı kilit bir rol oynar. Tapınak, Medler tarafından yıkıldığında aile Babil’e göç etmiş, ancak anne Hadat Habbi ömrü boyunca tapınağın yeniden inşası için dua etmiştir. Nitekim oğlunun kral olmasıyla birlikte ehulhul tapınağı onarıldı. Bu onarımı anlatan çivi yazılı metinler, bir annenin oğlu üzerinden gerçekleşen hayalini belgelemektedir.
Hadat Habbi’nin ağzından yazılmış (muhtemelen oğlu tarafından yazdırılmış) biyografide şöyle der: “Ben Babil kralı Nabonidus’un annesiyim… Tam 95 yıl boyunca Ehulhul’un yeniden inşası için dua ettim. Tanrıların kralı Sin kalbimin arzusunu yerine getirdi; oğlumu Babil krallığına çağırdı.” Bu metin, 1906’dan beri Harran ve çevresindeki kazılarda bulunan önemli tabletler arasındadır.
Nabonidus’un Sin kültüne bu kadar önem vermesi, onu Babil’in geleneksel tanrısı Marduk’un rahipleriyle karşı karşıya getirdi. Aslında diğer tanrıları inkâr etmiyordu; sadece ailesinin kökenine dayanan ay tanrısını diğerlerinin üzerine çıkarmış, bu da siyasi bir manevraya dönüşmüştü. Muhalifleri, onun “deli” ve “zalim” olduğunu iddia eden Pers propagandasını uzun süre dillendirdi; fakat modern tarihçiler, Deliliğin Nabonidus’tan çok, onu kötülemek isteyen Pers ve Babil muhaliflerinin uydurması olduğunu söylemektedir.
Görsel: Wikipedia / Wikimedia Commons (Wikipedia) · CC BY-SA
Arabistan’daki Kayıp Yıllar ve Teima Sarayı
Nabonidus’un en büyük sırlarından biri, milattan önce 552’den itibaren yaklaşık 7 ila 10 yılını Babil’den uzakta, Arabistan’da geçirmesidir. Neden gittiği hâlâ tartışılsa da çivi yazılı metinler onu Teima (Suudi Arabistan’ın kuzeybatısı), Dadan ve Yesrip’e (bugünkü Medine) kadar uzanan bir güzergâhta yerleştirir. Bu dönemde Babil’i oğlu Belşazar vekil olarak yönetmiştir. Akitu bayramı gibi geleneksel ritüellerin yapılmaması, halk ve dinî çevreler arasında huzursuzluk yaratmıştı.
Bazı araştırmacılar Arabistan seferinin tamamen jeopolitik bir karar olduğunu savunur. Nabonidus, Babil’deki muhalif krallık odaklarından uzaklaşarak yeni bir güç merkezi kurmaya çalışmış olabilir. Teima’da keşfedilen saray kalıntıları, uzun süreli bir kalmayı planladığını gösterir. Hatta bölgeye Yahudi grupların da onun zamanında taşınmış olabileceği, Kumran mağaralarında bulunan “Nabonidus’un Duası” (Prayer of Nabonidus) metninden anlaşılmaktadır. Bu metin, kralın bir Yahudi kâhinle diyaloğunu aktarır ve Nabonidus’u Yahudi yapacağı yönünde bir anlatı içerir.
Belşazar’ın Şöleni ve Daniel’in Kehaneti
İşte bu noktada Rembrandt’ı ve duvardaki yazıyı doğuran meşhur hikâye devreye giriyor. Daniel kitabına göre, Babil düşmeden hemen önce Belşazar büyük bir şölen düzenler. Kudüs Tapınağı’ndan yağmalanan kutsal kaplar bu ziyafette kullanılır. Tam o sırada duvarda bir el belirir ve anlamı çözülmeyen sözcükler yazar: “Mene mene tekel ufarsin”. Daniel peygamber bu şifreyi çözerek şöyle der: Sayıldın, tartıldın, bölündün ve krallığın İran’a verilecek. Sözcüklerin kendisi de bir kelime oyunudur; “Parsin” hem “bölündün” hem de “Persler” anlamına gelir.
Bu kehanet, Babil’in çöküşünü ilâhî bir uyarı olarak resmeder. Gerçekte ise milattan önce 539 yılında Pers Kralı Büyük Kiros (Kirus), Babil’i ele geçirdi. Tarihçiler, Babil’i çevreleyen sulak kanalların ve yeraltı dehlizlerinin Perslerce kullanılarak şehrin planlanandan çok daha hızlı düştüğünü belirtir. Belşazar savaşta öldü; Nabonidus ise esir alınarak İran’a sürgüne gönderildi ve milattan önce 522 civarında orada hayatını kaybetti.
Nabonidus’un Mirası ve Babil’in Sonu
Nabonidus’un yenilgisiyle sadece bir hanedan değil, Sümer’den beri süregelen Mezopotamya medeniyetinin siyasal bağımsızlığı da sona erdi. Bölge Perslerin eline geçti ve Yakın Doğu’da Pers kültürü hâkim olmaya başladı. Harran’daki Ehulhul tapınağı bir süre daha ayakta kalsa da zamanla unutuldu; günümüzde kesin konumu hâlâ arkeologlar için bir gizemdir.
Nabonidus, tarih sahnesine bir garaz kralı, bir reformcu ya da jeopolitik bir stratejist olarak yansıdı. Onun figürü, Daniel’in kehanetiyle, Rembrandt’ın tablosuyla, hatta modern İngilizceye giren bir deyimle bugüne kadar ulaştı. Mezopotamya’nın son kralı, duvardaki yazıya rağmen, belki de en çok hatırlanmayı hak eden hükümdarlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Tıpkı Nazım Hikmet'in vatansız kalan şair hikâyesi gibi, onun da hayatı sürgün ve mücadeleyle geçti. Bu kadim medeniyetin izlerini sürmek, Evliya Çelebi'nin Osmanlı'daki gezilerini anlamaya benzer bir keşif yolculuğudur. Babil'in ihtişamı ve çöküşü, tıpkı Ayasofya'nın eşsiz tarihi gibi, insanlık tarihinin en büyük miraslarından biri olarak hafızalarda yer etmeye devam ediyor.
Bu konudaki diğer içerikler: Kültür-Sanat haberleri
🔍 Bunlar da Merak Ediliyor
Nabonidus neden Arabistan’a gitti ve Babil’i terk etti?
Nabonidus’un milattan önce 552 yılında Arabistan’a gitmesinin nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, en güçlü teoriler jeopolitik ve siyasi sebeplere dayanır. Babil’deki eski hanedan yanlıları ve Marduk rahipleri ile yaşadığı gerginlikten uzaklaşmak, aynı zamanda Teima’da kendine yeni bir güç merkezi kurmak istemiş olabilir. Arabistan’daki kalışı 7-10 yıl sürmüş ve bu sürede oğlu Belşazar Babil’i naip olarak yönetmiştir. Teima’da keşfedilen saray kalıntıları da kralın bölgede kalıcı niyetlerle bulunduğunu göstermektedir.
Duvardaki yazı (Mene Mene Tekel Ufarsin) ne anlama geliyor?
Daniel kitabına göre Belşazar’ın şöleninde duvarda beliren bu Aramice yazı şifreli bir kehanettir. Sözcük anlamıyla ‘mene’ sayıldın, ölçüldün; ‘tekel’ tartıldın, değerlendirildin; ‘ufarsin’ (parsin) ise bölündün ve aynı zamanda Persler (İran) olarak yorumlanır. Kehanet Babil’in sayıldığını, tartıldığını, yetersiz bulunduğunu ve Persler tarafından bölüneceğini bildirir. Bu ifade İngilizcede hâlâ kullanılan ‘writing on the wall’ (duvardaki yazı) deyiminin de kökenidir.
Nabonidus’un annesi Harran’daki tapınakla nasıl bir ilişki kurmuştur?
Nabonidus’un annesi Hadat Habbi (Adat Gupbi), Harran’daki Ehulhul ay tapınağına ömür boyu derin bir bağlılık göstermiştir. Kendi ağzından yazdırılmış biyografide, tapınağın Medler tarafından yıkılmasının ardından tam 95 yıl boyunca yeniden inşası için dua ettiğini, dünyevi hiçbir şeyle ilgilenmediğini anlatır. Oğlu Nabonidus kral olduktan sonra bu duası gerçekleşmiş, Ehulhul tapınağı sedir ağaçları ve altınla süslenerek onarılmıştır. Bu metin Harran’da yapılan kazılarda bulunmuş önemli bir tarihî vesikadır.
Babil İmparatorluğu’nu kimler ve nasıl yıktı?
Babil İmparatorluğu, milattan önce 539 yılında Pers Kralı Büyük Kiros (Kirus) tarafından yıkılmıştır. Pers ordusu, Babil’i çevreleyen sulak kanalları ve yeraltı dehlizlerini kullanarak şehri beklenmedik bir hızda ele geçirmiştir. Nabonidus’un oğlu Belşazar bu savaşta ölmüş, Nabonidus ise esir alınarak İran’ın Kirman bölgesine sürgüne gönderilmiştir. Bu yenilgiyle Sümer, Akad, Asur, Babil gibi kadim Mezopotamya uygarlıklarının siyasi varlığı sonlanmış ve bölge Pers egemenliğine girmiştir.
Belşazar gerçekte kimdir ve Nabonidus’un oğlu muydu?
Belşazar, Daniel kitabında geçtiği gibi Babil’in son kralı Nabonidus’un oğludur ve babasının Arabistan’da bulunduğu yaklaşık 10 yıl boyunca Babil’i naip olarak yönetmiştir. Bazı kaynaklarda Nabukadnezar’ın torunu olarak da anılsa da, bu bağ büyük ihtimalle annesi aracılığıyla (Nabonidus’un eşi ve Nabukadnezar’ın kızı) sağlanmaktadır. Belşazar’ın şöleni ve duvardaki yazı hikâyesi, Babil’in düşüşünden hemen önce yaşanan olayları dramatik bir dille anlatır. Pers istilası sırasında öldüğü düşünülmektedir.
